Spitsroeden lopen met metaforen

‘Spitsroeden lopen, kent u die uitdrukking?’ ‘Ja hoor,’ zou ik zonder blikken of blozen hebben gezegd, als iemand mij die vraag een week of twee geleden had gesteld. Maar als diegene naar de preciese betekenis had doorgevraagd, dan zou ik het antwoord schuldig zijn gebleven. Als lezer ben ik de uitdrukking al duizenden malen tegengekomen en binnen de context begreep ik altijd wel ongeveer wat er bedoeld werd, iets heikels, iets in het openbaar, maar wat precies, ach, nog voor die vraag bij me had kunnen opkomen was mijn lezend oog allang over de pagina voortgegaloppeerd, die had wel wat beters te doen dan talige details te herkauwen, er moesten nieuwe literaire horizonten worden ontdekt, voorwaarts christenstrijders!

Afgelopen week lag ik echter met griep op bed en las ik Aantekeningen uit het dodenhuis, een boek waarin Dostojevski verslag doet van zijn tijd als dwangarbeider in een Siberische gevangenis. En je raadt het al, in de vijftig jaar oude vertaling van Heleen Bendien dook met enige regelmaat de uitdrukking ‘spitroeden lopen’ op. En wel op een wijze die een bijzonder letterlijke betekenis deed vermoeden.

Een bezoekje aan mijn driedelige Van Dale – je moet wat, als je ziek bent – leerde mij het volgende. Een ‘spitsroede’ is een striemende, lange en dunne roede die als tuchtigingsmiddel dienst doet. Wie tot ‘spitsroeden lopen’ wordt veroordeeld, moet met ontblote rug door een dubbele rij met spitsroeden gewapende soldaten lopen. Overdrachtelijk duidt de uitdrukking op iemand die openlijk een pijnlijke vernedering moet ondergaan.

Laat mij openlijk voor mijn onwetenheid uitkomen. Doordat de letterlijke betekenis mij onbekend was, was ook de overdrachtelijke betekenis in mijn hoofd vrijwel volledig tot nietszeggendheid verneveld. Ik moet beter op mijn metaforen letten, hoe alledaags en vanzelfsprekend ze me soms ook toeschijnen. Als je ze geen aandacht geeft, bloeden ze dood. En een dode metafoor is geen metafoor. Eeuwig zonde.

Krijn Peter Hesselink

One thought on “Spitsroeden lopen met metaforen”

  1. Ook mij was die uitdrukking,die ik meermaals hoorde en las,onbekend.
    Ik vertikte het dit taalgebruik te ontdekken,wegens “géén tijd”,maar nu werd het mij
    teveel,en ging ik op ontdekkingstocht op Internet & Wilipedia.
    Via deze weg kwam ik op Uw omschrijving,en wens je ervoor te danken.
    Eindelijk is deze uitdrukking voor mij nu “klare taal”!
    P.S. Ik verdien misschien zelf eens” spitsroeden te moeten lopen”wegens deze late
    opzoeking.!

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *