Schuld en boete

Wetenschappers kunnen vreemde dingen beweren. Soms krijg je de indruk dat ze zo vol theoretische overwegingen zitten dat ze hun gezond verstand uit het oog verliezen. In de NRC van 3 mei schreef Marcel van den Brugh een intrigerend artikel getiteld ‘Hulp en straf’.

Je moet weten dat de menselijke neiging wildvreemden af en toe een handje te helpen evolutiebiologen voor raadsels stelt. Volgens de evolutieleer is elk organisme – en dus ook de mens – gericht op het eigen overleven, of nauwkeuriger: op het voortbestaan van de eigen genen. In dat kader is het volledig rationeel om je naaste familieleden te helpen. Die delen immers flink wat genen met je. Ook samenwerking tussen niet-verwanten waar beide partijen profijt van trekken is helemaal oké. Maar een wildvreemde helpen zonder enige hoop daar ooit iets voor terug te krijgen, dat kan natuurlijk niet kloppen.

Nou is het vervelende dat de mens daar in de praktijk wel degelijk toe in staat is. De micro-econoom Ernst Fehr heeft dit ten overvloede nog eens experimenteel vastgesteld. Dit tot grote verontwaardiging van de evolutiebioloog Robert Trivers, die het verschijnsel afdoet als een maladaptatie:

‘Trivers vergelijkt het raadselachtige coöperatieve gedrag in het lab met de opkomst van obesitas. Lang geleden ontwikkelden zich bij de mensen genen die ons stimuleerden vetten en suikers te eten. In een omgeving van grote schaarste had dat zin. Maar met de voedselovervloed van tegenwoordig leidt het in grote delen van de wereld tot zwaarlijvigheid. De genen vormen nu een maladaptatie, zegt Trivers. Zo is het ook met de waarnemingen Fehr in zijn lab doet. Ooit ontwikkelde zich bij de prehistorische mens het vermogen om met niet-verwanten samen te werken. Maar in de huidige grootstedelijke omgeving krijgt hij niet altijd iets terug, omdat er zoveel vluchtige contacten zijn. Het helpen of bestraffen van vreemden, zelfs als dat iets kost, is in de ogen van Trivers dan ook een maladaptatie.’

Ik kan best navoelen dat het vervelend is voor Trivers als het menselijke gedrag zich niet naar zijn theoretische modellen wenst te voegen. Maar om altruïsme daarom nou gelijk als maladaptatie af te serveren… Als onze solidariteit beperkt bleef tot de eigen familie, zou onze grootstedelijke omgeving in een mum van tijd ontaarden in een anarchistische orgie van geweld. In de jaren negentig hebben we in Joegoslavië gezien wat er gebeurt wanneer mensen nog slechts voor de eigen groep wensen op te komen. Als dergelijke ellende ons bespaard blijft door een maladaptatie, dan zit er maar één ding op: koester uw tekortkomingen.

Krijn Peter Hesselink

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.